ΨΑΡΕΥΟΝΤΑΣ ΣΤΑ ΘΟΛΑ ΝΕΡΑ

Pin It

2022 05 19 1
Ἡ χρήση ἀπό τήν «Νέα Ἐποχή» ὅρων μέ ἄλλο νόημα

π. Ἀρσένιος Βλιαγκόφτης.

(α' μέρος)

Ὁ Τζώρτζ Ὄργουελ στό πασίγνωστο βιβλίο του 1984 ‒στό καλύτερο ἴσως βιβλίο πού ἔχει γραφεῖ γιά τόν ὁλοκληρωτισμό‒ λέγει ὅτι «Ὁποιοσδήποτε ἐλέγχει τή γλῶσσα ἑνός ἀνθρώπου, ἐλέγχει καί τίς σκέψεις του». Ἡ πολύ σημαντική διαπίστωση αὐτή ἔδωσε ἀφορμή νά ἀναπτυχθεῖ ἕνας ὁλόκληρος κλάδος τῆς προπαγάνδας καί τῶν τεχνικῶν διανοητικῆς χειρα-γώγησης.

Τό χταπόδι, τό πλέγμα δηλαδή τῶν ὀργανώσεων πού συμπλέκονται σ' αὐτό πού ὀνομάζουμε «Νέα Ἐποχή», γνωρίζουν καί ἐπωφελοῦνται ἀπό τίς διαπιστώσεις αὐτές τῆς προπαγάνδας.

Ἔτσι ἡ γλῶσσα χρησιμοποιεῖται πολλές φορές, ἰδιαίτερα στήν προπαγάνδα, ὄχι γιά νά φα-νερώσει ἀλλά γιά νά κρύψει καί νά συσκοτίσει. Εἶναι γνωστό τό ρητό ὅτι ἡ μισή ἀλήθεια εἶναι χειρότερη ἀπό τό ψέμα. Πάντως ἡ τεχνική τῆς μισῆς ἀλήθεας πολλές φορές πετυχαίνει αὐτό πού δέν θά πετύχαινε τό ξεκάθαρο ψέμα. Τό ἴδιο πετυχαίνει καί ἡ χρήση μιᾶς ἐπιστημονικοφανοῦς ὁρολογίας, τήν ὁποία τό εὐρύ κοινό δέν ἔχει τίς προϋποθέσεις νά ἀντιληφθεῖ. Ὁπότε τά λεγόμενα χρειάζονται ἀνάλυση καί ἀποκρυπτογράφηση. Ὅταν δέν γίνε-ται αὐτό ‒καί συνήθως δέν γίνεται‒ ὁ καθένας ἀντιλαμβάνεται αὐτά πού διαβάζει ἤ ἀκούει μέ τόν δικό του τρόπο, ὁ ὁποῖος πολύ συχνά εἶναι ἀντίθετος μέ τό πραγματικό νόημα τῶν λέξεων καί φράσεων.

Γιά νά γίνω πιό σαφής θά θυμίσω λέξεις καί φράσεις πού ἀκοῦμε ἀπό τά ΜΜΕ. Ἀπό τίς «παράπλευρες ἀπώλειες», γιά τίς ὁποῖες μιλοῦσαν οἱ Νατοϊκοί ὅταν βομβάρδιζαν τή Σερβία τό 1999, ἐννοώντας τούς θανάτους ἀμάχων ἀπό τούς βομβαρδισμούς πού ἔκαναν, μέχρι τό «πιστωτικό γεγονός», γιά τό ὁποῖο ἀκούγαμε στίς εἰδήσεις μέχρι πρίν ἀπό δυό-τρεῖς μῆνες. Μέ τόν ὅρο αὐτόν ἐννοοῦσαν τή χρεωκοπία τῆς ἑλληνικῆς οἰκονομίας. Τώρα πλέον δέν χρειά-ζεται νά τό κρύβουν.

Οἱ Ὁμάδες τοῦ μωσαϊκοῦ τῆς «Νέας Ἐποχῆς» χρησιμοποιοῦν πολύ ἀποτελεσματικά ὅρους, οἱ ὁποῖοι στήν τρέχουσα χρήση τους ἀπό τόν μέσο ἄνθρωπο ἔχουν συγκεκριμμένη σημασία, δίνοντάς τους ἕνα διαφορετικό νόημα. Ἔτσι «ψαρεύουν στό θολά νερά» ‒γιά νά χρησιμο-ποιήσω τήν ἔκφραση τοῦ τίτλου τοῦ θέματος‒ δηλαδή ἐπωφελοῦνται ἀπό τή σύγχυση πού δημιουργοῦν στό μυαλό τῶν ἀνθρώπων στούς ὁποίους ἀπευθύνονται.

Ἡ σύγχυση ἔγκειται στό γεγονός ὅτι ὁ ἀποδέκτης τοῦ μηνύματος θεωρεῖ ἐσφαλμένα ὅτι δύο πράγματα ἀνόμοια εἶναι δῆθεν ἴδια. Αὐτό ἐντάσσεται στό γενικότερο πλαίσιο τοῦ συγκρητισμοῦ, ὁ ὁποῖος ἀποτελεῖ βασικό κεφάλαιο πίστεως τῆς «Νέας Ἐποχῆς». Γιά νά δώ-σουμε ἕνα παράδειγμα, ἡ Ν. Ἐ., στό πλαίσιο τοῦ συγκρητιστικοῦ πιστεύω της, λέγει ὅτι δέχε-ται πώς ὅλες οἱ θρησκεῖες εἶναι δρόμοι πού ὁδηγοῦν στόν ἴδιο σκοπό. Ὅποια πίστη, ὅποιο δόγμα καί ἄν δέχεσαι, μπορεῖς νά φθάσεις στήν καταξίωση τοῦ προσώπου σου καί στή σω-τηρία.

Καί γιά νά φέρω συγκεκριμμένα παραδείγματα χρήσεως ὅρων μέ ἄλλο νόημα:

1. Ὁ ὅρος «Νέα Ἐποχή».

Πρῶτα-πρῶτα ὁ ἴδιος ὁ ὅρος, μέ τόν ὁποῖο ἡ κίνηση αὐτοχαρακτηρίζεται, εἶναι ψευδεπίγρα-φος. Ἡ λεγομένη «Νέα Ἐποχή» δέν εἶναι καθόλου νέα καί τοῦτο ἐπειδή τό βασικό μήνυμά της εἶναι ἡ ἐπανάληψη τοῦ ἀρχαίου ἐωσφορικοῦ ψέμματος καί δελεάσματος τῆς αὐτο-θεώσεως, δηλαδή τῆς θεώσεως χωρίς Θεό.

2. Ἡ «στροφή πρός τά μέσα».

Ἡ «στροφή πρός τά μέσα», πρός τόν ἐσωτερικό ἄνθρωπο γιά νά ἀντληθεῖ ἀπό ἐκεῖ ἡ ἀποκρυφιστικά νοημένη «γνώση» εἶναι βασικό θέμα στό ὁποῖο ὅλες οἱ νεοεποχίτικες ὁμάδες ἐπανέρχονται. Τό θέμα αὐτό -τήν «στροφή πρός τά μέσα»- ἐκμεταλλεύεται ἡ Ν. Ἐ., καλλιερ-γώντας σύγχυση, διότι καί ἐμεῖς οἱ Ὀρθόδοξοι, καί ἰδιαίτερα οἱ μυστικοί καί ἀσκητικοί Πατέρες, μιλοῦμε γιά «στροφή πρός τά μέσα», γιά καλλιέργεια τοῦ ἐσωτερικοῦ ἀνθρώπου. Αὐτή ἡ ἀναφορά ἔχει ὅμως τελείως ἄλλες προϋποθέσεις καί ἐντελῶς διαφορετική στόχευση. Δηλαδή ἔχει ριζικά διαφορετικό νόημα.

Ὁ Μέγας Βασίλειος ἔχει ἕνα θαυμάσιο χωρίο τό ὁποῖο μᾶς λέγει τί εἶναι αὐτή ἡ στροφή πρός τά μέσα. Λέγει ὁ Ἅγιος:

«Νοῦς μέν γάρ μή σκεδαννύμενος ἐπί τά ἔξω, μηδέ ὑπό τῶν αἰσθητηρίων ἐπί τόν κόσμον διαχεόμενος, ἐπάνεισι μέν πρός ἑαυτόν• δι' ἑαυτοῦ δέ πρός τήν περί Θεοῦ ἔννοιαν ἀναβαίνει• κἀκείνῳ τῷ κάλλει περιλαμπόμενός τε καί ἐλλαμπόμενος καί αὐτῆς τῆς φύσεως λήθην λαμβά-νει, μήτε πρός τροφῆς φροντίδα, μήτε πρός περιβολαίων μέριμναν τήν ψυχήν καθελκόμενος, ἀλλά, σχολήν ἀπό τῶν γηΐνων φροντίδων ἄγων, τήν πᾶσαν ἑαυτοῦ σπουδήν ἐπί τήν κτῆσιν τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν μετατίθησι...» (Μ. Βασιλείου, Ἐπιστ. 2, (P. G. 32, 228 Α καί Ε.Π.Ε. τ. 1ος σελ. 64).

Καί σέ ἐλεύθερη δική μας ἀπόδοση στή νέα ἑλληνική: Νοῦς ὁ ὁποῖος δέν διασκορπίζεται πρός τά ἔξω οὔτε διαχέεται διά τῶν αἰσθήσεων πρός τά πράγματα τοῦ κόσμου, ἐπανέρχεται στόν ἑαυτό του. Πραγματοποιώντας αὐτή τήν κίνηση ἐπανόδου στόν ἑαυτό του, ἀνέρχεται συγχρόνως καί πλησιάζει τόν Θεό. Ὁπότε καθώς ἐκεῖνο τό θεϊκό κάλλος φωτίζει τόν νοῦ (ἐλλαμπόμενος) ἀλλά καί ὅλη του τήν ὕπαρξη καί τό σῶμα του ἀκόμη (περιλαμπόμενος), λησμονεῖ ἀκόμη καί τήν ἴδια του τή φύση ὁ ἄνθρωπος καί δέν μεριμνᾶ οὔτε γιά τροφή οὔτε γιά ροῦχα, ἀλλά σχολάζων ἀπό κάθε γήινη φροντίδα, μεταθέτει ὅλη τή μέριμνά του στό πῶς θά ἑνωθεῖ μέ τόν Θεό καί πῶς θά ἀποκτήσει τά αἰώνια ἀγαθά.

Σχολιάζοντας τό κείμενο αὐτό θά μπορούσαμε νά ποῦμε καί τά ἑξῆς: Ὁ Ὀρθόδοξος πιστός πού καλλιεργεῖ τήν προσευχή καί θέλει νά γνωρίσει τόν Θεό δέν κινεῖται ἀπό τόν ἑαυτό του «πρός τά μέσα» γιά νά ἀνακαλύψει δῆθεν ἐκεῖ τόν Ἑαυτό μέ Ε κεφαλαῖο, (αὐτό εἶναι ὁ διαλογισμός), ὅπως ἐπιδιώκουν οἱ νεοεποχίτες. Ἀντίθετα, ὁ Ὀρθόδοξος κινούμενος διά τῆς προσευχῆς, ἡ ὁποία εἶναι ἀγαπητική προσωπική κίνηση καί σχέση ἀπό τό ἐγώ τοῦ προσευ-χομένου πρός τό Ἐσύ τοῦ Θεοῦ, ἀγαπώντας γνωρίζει τόν Κύριο καί ἀπό ἐκεῖνο τό θεϊκό φῶς φωτιζόμενος γνωρίζει καί τόν ἑαυτό του. Καί πῶς τόν γνωρίζει; Δέν φαντάζεται ‒διότι αὐτό βασικά εἶναι ὁ διαλογισμός, μία κίνηση τῆς φαντασίας‒ δέν φαντάζεται λοιπόν ὅτι ἀνακαλύπτει ἐντός του τόν ἐξαστράποντα δῆθεν θεϊκό Ἑαυτό του, ἀλλά γνωρίζοντας τόν Θεό ‒μᾶλλον δέ, κατά τόν οὐρανοβάμονα Παῦλο, γνωριζόμενος ὑπ' αὐτοῦ‒ βλέπει τήν ἐντός του ἀμαυρωθεῖσα εἰκόνα τοῦ Θεοῦ καί ἀντί νά ἐπαίρεται αὐτοθαυμαζόμενος ναρκισσιστικά, μετανοεῖ τελωνικά γιά νά ἀποκατασταθεῖ ἐντός του διά τῆς θείας χάριτος ‒καί ὄχι μέ τίς δικές του μόνον δυνάμεις, ὅπως πιστεύει ἡ Ν. Ἐ.‒ τό ἀρχαῖον κάλλος τό ἀπωλεσθέν.

3. Ἤδη μέ αὐτά πού εἴπαμε ἐθίξαμε τό θέμα τῆς ἠθελημένης συγχύσεως πού καλλιεργοῦν οἱ νεοεποχίτες δάσκαλοι μεταξύ ὀρθοδόξου προσευχῆς καί νεοεποχίτικου (μέ προέλευση ἀνατολικοθρησκευτική) διαλογισμοῦ. Ἡ σύγχυση εἶναι ἠθελημένη ἀπό τήν πλευρά τῶν δα-σκάλων, οἱ ὁποῖοι πλανώμενοι πλανοῦν στή συνέχεια καί τούς ταλαίπωρους μαθητές-θύματά τους, τῶν ὁποίων ἡ εὐθύνη φυσικά εἶναι μικρότερη.

Ἡ προσευχή λοιπόν ὄχι μόνο δέν ταυτίζεται μέ τόν διαλογισμό ἀλλ' εἶναι τό ἀντίθετό του. Ὁ διαλογισμός εἶναι μία κίνηση ἀπό τόν ἑαυτό πρός τόν ἑαυτό γιά νά βρεῖ ὁ διαλογιζόμενος τόν δῆθεν θεϊκό Ἑαυτό του, δηλαδή τήν θεϊκή φύση του, τήν ὁποία μέχρι τότε ἀγνοοῦσε. Εἶναι δηλαδή ὁ διαλογισμός ἕνα ἐγωκεντρικό βραχυκύκλωμα. Ἐνῶ ἡ ὀρθόδοξη προσευχή εἶναι μία κίνηση ἀγάπης πρός τό Ἐσύ τοῦ Θεοῦ καί τό ἐσύ τῶν ἁγίων, τῶν ὁποίων τίς πρεσβεῖες ζητοῦμε. Θυμηθεῖτε, τό χωρίο τοῦ Μ. Βασιλείου, πού παραθέσαμε («δι' ἑαυτοῦ δέ πρός τήν περί Θεοῦ ἔννοιαν ἀναβαίνει...»).

4. Ἐδῶ εἶναι ἡ κατάλληλη θέση νά ποῦμε καί γιά μιά ἄλλη νεοεποχίτικη σύγχυση πού καλλιεργεῖται. Χρησιμοποιοῦν τό γραφικό «Ἡ Βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἐντός ὑμῶν ἐστί» (Λουκ. 17, 21), γιά νά ὑποστηρίξουν τήν πλάνη τους ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἀπό τήν φύση του Θεός. Ἐμεῖς ὅμως οἱ Ὀρθόδοξοι δέν λέμε αὐτό. Τί λέμε; Λέμε ὅτι ὁ ἄνθρωπος διά τοῦ ἁγίου βαπτί-σματος ἔχει ἔνοικον μέσα στήν καρδιά του τήν ἄκτιστο θεία χάρη ἤ ἐνέργεια• ΟΧΙ τήν θεία οὐσία.

Χάσμα μέγα λοιπόν μεταξύ τῆς ὀρθοδόξου καί τῆς νεοεποχίτικης ἀπόψεως. Βλέπουμε ὅτι οἱ διακρίσεις εἶναι «λεπτές» ἀλλά ἔχουν τεράστια σημασία. Ἀλλάζει τελείως τό νόημα.

5. Τό θέμα τῆς προσευχῆς καί τῆς διακρίσεώς της ἀπό τόν νεοεποχίτικο διαλογισμό μᾶς φέρνει ὁμαλά σ' ἕνα ἄλλο πεδίο, ὅπου καλλιεργεῖται σύγχυση. Εἶναι τό θέμα τῆς πίστεως.

Οἱ ὁμάδες τῆς Νέας Ἐποχῆς καί ἰδιαίτερα τό ρεῦμα τῆς λεγομένης «θετικῆς σκέψεως» χρησιμοποιοῦν τόν ὅρο πίστη μέ ἀντίστροφη ὅμως νοηματοδότηση. Γιά τήν θετική σκέψη, πίστη εἶναι ὄχι αὐτό πού ἐννοοῦμε ἐμεῖς οἱ Χριστιανοί, δηλαδή ἐμπιστοσύνη στόν Χριστό, ἀλλά τί εἶναι;

Εἶναι «νοητική στάση», δηλαδή διαλογιστική τεχνική. Τό βασικό δόγμα πίστεως τῆς θετικῆς σκέψης εἶναι ὅτι ἡ σκέψη ταυτίζεται μέ τήν πράξη. Αὐτό λοιπόν πού χρειάζεται νά κάνει κά-ποιος γιά νά ἐπιτύχει ὁ,τιδήποτε, εἶναι νά κατέβει στό ἐπίπεδο Α, ὅπως διδάσκει π.χ. τό Σίλβα Μάϊντ Κοντρόλ, καί νά προγραμματίσει κατάλληλα τή νοητική του στάση, δίνοντας ὑπόσταση στήν ἐπιθυμία του μέσῳ μιᾶς σκεπτομορφῆς, ὅπως λέγει καί ὁ ἐσωτερισμός-ἀποκρυφισμός. Θέλετε ἀπό κλητήρας σέ μιά τράπεζα νά γίνετε διευθυντής; Ἀρχίστε νά διαλογίζεστε ἔντονα ὅτι ἤδη εἶστε διευθυντής καί θά γίνει.

Ποιές, τώρα, εἶναι οἱ συνέπειες π.χ. γιά τίς θεραπεῖες ἀσθενῶν ἀπό τόν Κύριο καί τούς Ἀποστόλους, πού διαβάζουμε στό Εὐαγγέλιο; Ἡ θεραπεία, τό θαῦμα, δέν ὀφείλεται στόν Χρι-στό, ὀφείλεται στόν ἐσωτερικό Χριστό ‒κατά τήν πίστη τῆς Ν. Ἐ.‒ δηλαδή στήν ἐνεργοποίηση τοῦ ἀνεξάντλητου δυναμικοῦ, τῆς «δύναμης» πού ἔχουμε μέσα μας. Ὅλη ἡ ὑπόθεση εἶναι πῶς θά ἐνεργοποιήσουμε καί πῶς θά «ξυπνήσουμε» (ἀγαπημένη ἔκφραση τῆς Ν. Ἐ.) καί πῶς θά χρησιμοποιήσουμε αὐτή τή δύναμη ἤ ἐνέργεια. Νά θυμίσω ὅτι ἡ ἐνέργεια, (πράνα στά ἰνδικά, τσί στά κινέζικα, παγκόσμια ἐνέργεια ἤ συμπαντική ἐνέργεια) εἶναι ἡ σημαντικότερη λέξη-κλειδί τῆς κοσμοθεωρίας τῆς Ν. Ἐ.

Ἔτσι, α) Ὁ διαλογισμός καί ἡ αὐτοεξέλιξη ἤ αὐτοπραγμάτωση (δηλ. αὐτοθέωση) δέν εἶναι παρά ξύπνημα καί χειρισμός αὐτῆς τῆς ἐνέργειας (ξύπνημα τῆς κουνταλίνι καί «ἄνοιγμα τῶν τσάκρας» κατά τήν νεοεποχίτικη ὁρολογία).

β) Οἱ λεγόμενες ἐναλλακτικές θεραπεῖες δέν εἶναι τίποτε ἄλλο ἀπό τεχνικές ξεμπλοκαρίσμα-τος αὐτῆς τῆς ἐνέργειας μιά καί ἡ ἀρρώστια ὀφείλεται ‒λένε‒ σέ μπλοκάρισμα αὐτῆς τῆς ἐνέργειας.

γ) Οἱ λεγόμενες πολεμικές τέχνες τῆς Ἀνατολῆς δέν εἶναι παρά χειρισμός αὐτῆς τῆς ἐνέργειας γιά ἐκγύμναση, ἄμυνα καί ἐπίθεση.

Μιά καί ἀναφέραμε ἀρκετά γιά τήν θετική λεγομένη σκέψη (νά θυμίσω ἐδῶ τό βιβλίο τοῦ μακαριστοῦ π. Ἀντωνίου Ἀλεβιζοπούλου «Αὐτογνωσία, αὐτοπραγμάτωση, σωτηρία», πού εἶναι τό καλύτερο βιβλίο γιά τό θέμα μας ἀπό τήν Ὀρθόδοξη σκοπιά), νά ποῦμε καί γιά τή σύγχυση ὅτι:

6. «θετική σκέψη» καί καλός λογισμός ταυτίζονται. Μέ βάση ὅσα εἴπαμε παραπάνω, νομίζω ὅτι δέν χρειάζεται νά ἐπιμείνουμε ἰδιαίτερα. Εἶναι σαφές ὅτι θετική σκέψη εἶναι στό βάθος μα-γεία. Διότι, τί ἄλλο ἀπό μαγεία εἶναι τό νά πιστεύει ὁ ὀπαδός τῆς θετικῆς σκέψης ὅτι μπορεῖ π.χ. νά διαλύσει τήν ὀμίχλη γιά νά πραγματοποιηθεῖ ματαιωθεῖσα ἀεροπορική πτήση ἤ νά σταματήσει ἕνα τρένο πού ἔρχεται κατ' ἐπάνω του ἐπιστρατεύοντας τή «δύναμη», πού ἔχει μέσα του; Ἐνῷ ὁ καλός λογισμός, ὅπως ἔλεγε καί ὁ μακαριστός Γέρων Παΐσιος, εἶναι ἄλλο πράγμα. Εἶναι νά μπεῖς στή θέση τοῦ ἄλλου καί νά δεῖς τά πράγματα καί τίς καταστάσεις ὑπό τό πρίσμα τίς ἀγάπης καί τῆς ταπείνωσης, προσπαθώντας νά βρεῖς δικαιολογία γιά ἐλλείψεις καί σφάλματα τῶν ἄλλων. Ἄς θυμηθοῦμε τή διήγηση ἀπό τό «Γεροντικόν», ὅπου μπαίνει ἕνας ἀδελφός στό κελλί ἑνός ἄλλου. Τό κελλί εἶναι πολύ νοικοκυρεμένο. Ὁ εἰσελθών ἀδελφός κάνει τόν καλό λογισμό: Ὅπως εἶναι ἡ ψυχή τοῦ ἀδελφοῦ εἶναι καί τό κελλί του. Ὁ ἴδιος ἀδελφός μπαίνει σ' ἕνα ἄλλο κελλί πολύ ἀκατάστατο. Πάλι ὅμως κάνει καλό λογισμό. Λέγει: Ὁ ἀδελφός ἀσχολεῖται μέ τά πνευματικά καί δέν ἔχει χρόνο νά τακτοποιήσει τό κελλί του!

7. Ἕνα θέμα γιά ξεχωριστή ἀνάπτυξη εἶναι ἡ σύγχυση γύρω ἀπό τό ζήτημα τῆς ἀσκήσεως καί τοῦτο γιατί καί πολλές νεοεποχίτικες ὁμάδες, ἰδιαίτερα αὐτές μέ ἰνδουϊστική ἤ βουδδιστική ἀφετηρία δίνουν μεγάλη σημασία στήν «ἄσκηση», στή μόνωση κ.ἄ. Π.χ. ξυπνοῦν στίς 4 τά ξημερώματα, χορτοφαγοῦν κ.λπ. Πῶς ὅμως ἐννοοῦν τήν ἄσκηση; Ὅλη ἡ διαφορά προκύπτει ἀπό τήν διαφορετική ἀφετηρία, τίς διαφορετικές προϋποθέσεις καί τόν διαφορετικό σκοπό πού ἐξυπηρετεῖ ἡ ἄσκηση. Χαρακτηριστικό εἶναι αὐτό πού διαβάζουμε στό «Γεροντικόν», στά ἀποσπάσματα τοῦ ἁγίου Μακαρίου του Αἰγυπτίου: «Παρερχόμενός ποτε ἀπό τοῦ ἕλους εἰς τό κελλίον ἑαυτοῦ ὁ Ἀββᾶς Μακάριος, ἐβάσταζε θαλλία καί ἰδού ὑπήντησεν αὐτῷ ὁ διάβολος κατά τήν ὁδόν, μετά δρεπάνου• καί ὡς ἠθέλησεν αὐτόν κροῦσαι, οὐκ ἴσχυσε• καί λέγει αὐτῷ• πολλή βία ἀπό σοῦ Μακάριε, ὅτι οὐ δύναμαι πρός σέ• ἰδού γάρ εἴ τι ποιεῖς, κἀγώ ποιῶ• σύ νηστεύεις• ἐγώ οὐδέ ὅλως τρώγω• ἀγρυπνεῖς• κἀγώ ὅλως οὐ κοιμῶμαι• ἕν ἐστι μόνον ἐν ᾧ νικᾷς με• λέγει αὐτῷ ὁ Ἀββᾶς Μακάριος• ποῖον τοῦτο; ὁ δέ ἔφη• ἡ ταπείνωσίς σου• καί διά τοῦτο οὐ δύναμαι πρός σέ. (Γεροντικόν, ἐκδ. «Ἀστέρος» 1961, σ. 66).

8. Συναφής εἶναι καί ἡ διαφορετική νοηματοδότηση τῆς «νέκρωσης τοῦ ἐγώ» καί τοῦ πολέ-μου κατά τοῦ ἐγωϊσμοῦ. Τό τί σημαίνει αὐτό στήν Ὀρθόδοξη πνευματικότητα εἶναι λίγο-πολύ γνωστό. Εἶναι ὅμως ἄγνωστο στόν ἀνύποπτο ἀκροατή πῶς ἐννοεῖ αὐτό τό θέμα ἕνας βουδδι-στής λάμα (τά ἀντίστοιχο τοῦ γκουρού στόν ἰνδουϊσμό), ὁ ὁποῖος μιλάει γιά «σβήσιμο τοῦ ἐγώ». Τό βουδδιστικό λοιπόν «σβήσιμο τοῦ ἐγώ» σημαίνει νά ἀποβάλει ὁ μαθητής τήν ψευ-δαίσθηση ὅτι ὑπάρχει ἕνα ξεχωριστό ἐγώ, ὅτι ὑπάρχει δηλαδή ἡ δυαδικότητα.

9. Ἀναφέραμε πρό ὀλίγου τόν ὅρο πνευματικότητα. Τόν χρησιμοποιοῦμε ἐμεῖς, συνοδευό-μενο συνήθως ἀπό τό ἐπίθετο ὀρθόδοξη (ὀρθόδοξη πνευματικότητα). Εἶναι ὅμως ἀγαπημένος ὅρος καί ἀπό τούς δασκάλους καί ὀπαδούς τῆς Ν. Ἐ.

Πῶς νοοῦν τόν ὅρο αὐτόν; Ἡ πνευματικότητα (ἤ «νέα πνευματικότητα») διαφημίζεται σέ ἀντίθεση πρός τήν «παλαιά πνευματικότητα», δηλ. τόν Χριστιανισμό. Ἡ «νέα πνευματικότητα κατηγορεῖ τήν παλαιά ὡς «χωριστική», διότι «τά δόγματα χωρίζουν».

10. Σημαντικό εἶναι ὅτι καί ἡ Ν. Ἐ., ὁμιλεῖ γιά Χριστό μέ ἄλλη ὅμως ἔννοια. Ὁ Χριστός τῆς Ν. Ἐ., εἶναι ὁ ἀναμενόμενος μεσσίας-ἀβατάρ, πού θά ἐγκαινιάσει τήν Νέα Ὑδροχοϊκή Ἐποχή. Ὁ Χριστός τῆς Ἐκκλησίας δέν ἀπορρίπτεται ἀλλά σχετικοποιεῖται καί σμικρύνεται. Ὁ Χριστός τῆς Ἐκκλησίας ἦταν -λένε- ὁ δάσκαλος τῆς προηγούμενης ἐποχῆς, τῆς ἐποχῆς τῶν Ἰχθύων, ἡ ὁποία ὅμως πέρασε. Θυμηθεῖτε τούς Beattles πού τραγουδοῦσαν στή δεκαετία τοῦ ᾽60 ὅτι «Ὁ Χριστιανισμός θά ζαρώσει, θά χαθεῖ. Ἐμεῖς εἴμαστε πιό διάσημοι ἀπό τόν Ἰησοῦ Χριστό»(!) Δέν εἶναι Θεός καί Σωτήρας ὁ Χριστός ἀλλά ἕνας ἀπό τούς μεγάλους μύστες, δίπλα στόν Πυ-θαγόρα καί τόν ἱστορικό Βούδδα Σακυαμούνι. Κυρίως ὅμως ‒λέγει ἡ Ν. Ἐ.,‒ Χριστός εἶναι ὁ καθένας ἀπό μᾶς. Χριστός εἶναι μία κατάσταση μέσα στόν ἄνθρωπο, ἡ «χριστική κατάσταση».

Ὁπότε καί αὐτοί παρουσιάζονται παραπλανητικά, ὅπου καί ὅποτε τούς συμφέρει, ὡς Χρι-στιανοί. Βλ. χαρακτηριστικά στόν κατάλογο τῶν Ὁμάδων τῶν ἀσυμβιβάστων μέ τήν Ὀρθόδοξη πίστη τό ὑπ' ἀρ. 218 μέ τίτλο «Κοινότητα Χριστιανῶν», τίτλο μέ τόν ὁποίο παρου-σιάζεται ἡ Ἀνθρωποσοφία τοῦ Rudolf Steiner! Μάλιστα ὑπάρχουν ὁμάδες, ὅπως ἡ «Ἁρμονική Ζωή» τοῦ Ρόμπερτ-Ἠλία Νατζέμυ, ὅπου κάνουν γκάλλοπ μεταξύ τῶν ὀπαδῶν γιά νά δείξουν πόσο καλύτεροι χριστιανοί ἔγιναν ἀπό τότε πού ἐντάχθηκαν στήν Ὁμάδα αὐτή. Ἐδῶ βέβαια ἔχουμε ἕναν παραλογισμό. Γιατί πῶς εἶναι δυνατόν νά αὐτοχαρακτηρίζεται χριστιανός κά-ποιος πού πιστεύει στό κάρμα καί τή μετενσάρκωση καί δέχεται ἕναν νέο μεσσία, αὐτόν τῆς Νέας Ἐποχῆς, πού εἶναι ‒μᾶλλον ἦταν, γιατί πέθανε πέρυσι‒ ὁ Ἰνδός γκουρού Σάτυα Σάϊ Μπάμπα; Ὁ παραλογισμός ὅμως αὐτός ἔχει τήν παράλογη λογική του. Οἱ ὀπαδοί τοῦ νεοε-ποχίτη γκουρού πιστεύουν ὅτι ἔγιναν καλύτεροι χριστιανοί ἀπ' ὅ,τι πρίν καί ἀπ' ὅ,τι εἴμαστε ἐμεῖς, διότι δίνουν ἄλλο νόημα στόν Χριστό καί στόν Χριστιανισμό. Πιστεύουν ὅτι αὐτοί ὡς ἄνθρωποι τῆς Νέας Ἐποχῆς τοῦ Ὑδροχόου κατανοοῦν βαθύτερα καί καλύτερα ἀπό ἐμᾶς καί τόν δικό μας Χριστό, τόν Χριστό ‒κατ' αὐτούς‒ τῆς ἐποχῆς τῶν Ἰχθύων.

11. Ὅσο γιά τήν ἔννοια πού δίνει ὁ ἐσωτερισμός-ἀποκρυφισμός στή λέξη Ἀντίχριστος ἀκοῦστε αὐτά πού διαβάζουμε στό Λεξικό τοῦ Ἐσωτερισμοῦ (εὑρίσκεται στό διαδίκτυο)[1]:

«Τό ἔργο ἐκείνου πού στή Δύση ὀνομάζεται “Χριστική Ἀρχή” εἶναι νά δομεῖ μορφές γιά τήν ἔκφραση τῆς ποιότητας καί τῆς ζωῆς. Εἶναι τό χαρακτηριστικό ἔργο τῆς δεύτερης ὄψης τῆς θειότητας. Τό ἔργο τοῦ Ἀντίχριστου εἶναι νά καταστρέφει μορφές κι αὐτό εἶναι οὐσιαστικά τό ἔργο τῆς πρώτης ἔκφρασης τῆς θειότητας. Ἀλλά τό ἔργο τοῦ καταστροφέα δέν[2] εἶναι τό ἔργο τῆς μαύρης μαγείας κι ὅταν ἡ ἀμαθής ἀνθρωπότητα θεωρεῖ ὅτι ὁ Ἀντίχριστος ἐργάζεται μέ τή μαύρη πλευρά, τό λάθος της εἶναι μεγάλο. Τό ἔργο του εἶναι τόσο εὐεργετικό ὅσο κι ἐκεῖνο τῆς δομητικῆς ὄψης καί εἶναι ἁπλά ἡ ἔχθρα τοῦ ἀνθρώπου γιά τό θάνατο τῶν μορφῶν πού τόν κάνει νά θεωρεῖ τό ἔργο τοῦ καταστροφέα σάν “μαῦρο”, σάν ἀντίθετο τῆς θείας θέλησης καί σάν ἀνατρεπτικό του θείου προγράμματος». Τελικά Ἀντίχριστος μέ τήν ἀρνητική ἔννοια εἶναι γιά τήν Ν. Ἐ. ὅποιος παρεμποδίζει τήν ἐπικράτηση τῆς Ν. Ἐ. Δηλαδή Ἀντίχριστος εἴμαστε ἐμεῖς οἱ Χριστιανοί!

Μιά καί μιλοῦμε γιά σύγχυση, δέν θά πρέπει νά ξεχνοῦμε ὅτι κάποιοι ὀπαδοί τῆς Ν. Ἐ. δια-βάζουν καί τή Φιλοκαλία! Δέν τήν κατανοοῦν ὅμως χριστιανικά ἀλλά τή διαστρεβλώνουν νεο-εποχίτικα.Ἀκόμη καί γιά τήν ἐπί τοῦ Ὄρους ὁμιλία τοῦ Χριστοῦ μας ἔγραψε βιβλίο ἕνας ἰνδός γκουρού.

12. Ἔτσι λοιπόν ἡ σύγχυση καλά κρατεῖ. Θά πρέπει ἐπίσης νά γνωρίζουμε ὅτι τό καλόκαί τό κακόεἶναι, κατά τήν Ν. Ἐ., οἱ δύο ὄψεις τοῦ ἰδίου νομίσματος. Τό ἕνα δέν μπορεῖ νά ὑπάρξει, χωρίς τό ἄλλο. Ὁ ἀντιθετικός διπολισμός μεταξύ καλοῦ καί κακοῦ ἀνήκει στήν «παλιά σκέψη» καί θά πρέπει νά ἐξοβελισθεῖ.

Σύμφωνα μέ τήν διαβόητη Σαηεντολογία καλό εἶναι ὅ,τι ἐξυπηρετεῖ τήν ὀργάνωση καί κακό ὅ,τι τήν βλάπτει. Συνακόλουθος εἶναι ὁ ὁρισμός τοῦ ἠθικοῦ καί τοῦ ἀνήθικου.

13. Ἔχει ἐνδιαφέρον ἐπίσης νά δοῦμε τί νόημα δίνουν στή λέξη ἀγάπη. Ἡ ἀγάπη, ἡ ὁποία τόσο πολύ συγκινεῖ στίς ἡμέρες μας ἀλλά καί σέ κάθε ἐποχή, δέν εἶναι αὐτό πού ξέρουμε. Χα-ρακτηριστική εἶναι ἡ νοηματοδότηση τοῦ ὅρου ἀπό τόν Θιβετιανό Βουδδισμό.

Κατ' ἀρχήν πρέπει νά ποῦμε ὅτι ὁ Βουδδισμός χρησιμοποιεῖ περισσότερο τόν ὅρο ἔλεος παρά τόν ὅρο ἀγάπη. Ὅπως ἀποφαίνεται ὁ πρώην «μέγας διδάσκαλος» τῆς μασονικῆς στοᾶς Εὐστάθιος Λιακόπουλος, ὁ ὁποῖος ἐδῶ καί εἴκοσι περίπου χρόνια ἔγινε βουδδιστής Λάμα μέ τό ὄνομα Kunzang Tinley Dorje Tsal, «...ἡ εὐσπλαχνία [ἔλεος] σάν κύριο στοιχεῖο τοῦ Βουδδισμοῦ εἶναι ὑπέρτερο καί πρακτικότερο ἀπό τήν ἀγάπη»[3].

Τό ἔλεος λοιπόν, κατά τόν βουδδισμό (ὅπως καί αὐτό πού λέμε χριστιανικά ἀγάπη) , δέν εἶναι μιά ἠθική πράξη ἀλλά μέρος μιᾶς τεχνικῆς. Τῆς τεχνικῆς τῆς αὐτοεξέλιξης, πού ἀκολουθεῖ ὅποιος βαδίζει τό «Μονοπάτι» τοῦ Βουδδισμοῦ. Ὁπότε, σέ τελική ἀνάλυση, ἡ ἄσκηση τοῦ ἐλέους, ὅπως καί τῆς ἀγάπης, ταυτίζεται μέ τήν ἄσκηση τοῦ διαλογισμοῦ.

Τό ὅτι δέν εἶναι ἠθική πράξη τό ἔλεος καί ἡ ἀγάπη ἀλλά μέρος τῆς τεχνικῆς τοῦ διαλογισμοῦ, φαίνεται καί ἀπό τόν ὁρισμό τους. Ἔλεος λοιπόν εἶναι «ἡ ἀπελευθέρωση ἀπό τήν ψευδαίσ-θηση ἑνός ξεχωριστοῦ ἐγώ», ἡ ἀπελευθέρωση ἀπό τήν ψευδαίσθηση τῆς δυαδικότητος, τῆς ἑτερότητος!

Ἡ περίπτωση πού ἀναφέραμε εἶναι, νομίζουμε, τυπική γιά νά πάρουμε μιά ἰδέα τοῦ πῶς μπορεῖ κάποιος νά ἐγκλωβισθεῖ ἐξάγοντας ἐσφαλμένα συμπεράσματα ἀπό τή χρήση μιᾶς λέ-ξης, πού στόν ἴδιο εἶναι οἰκεία, ἀλλά σ' ἕνα ἄλλο θρησκευτικό ἤ πολιτισμικό περιβάλλον χρησιμοποιεῖται μέ τελείως διαφορετικό νόημα. Καί συγκεκριμμένα: Στά βουδδιστικά κείμενα πού μεταφράζονται στά ἑλληνικά, ἀποδίδουν μέ τόν ἑλληνικό ὅρο ἀγάπη τόν σανσκριτικό ὅρο Maitri (θιβετιανό Djampa), τόν ὁποῖο ὅρο στά ἀγγλικά ἀποδίδουν μέ τό Kindness (=καλωσύνη, εὐγένεια). Ὁπότε, ὅποιος ἀγνοεῖ ὅσα προσπαθήσαμε νά ἀναλύσουμε ἀνωτέρω, διαβάζοντας καί ἀκούγοντας γιά ἀγάπη, νομίζει ὅτι ὁ ὅρος αὐτός στόν Βουδδισμό ἔχει τό νόημα πού ἔχει καί σέ μᾶς. Αὐτό ὅμως δέν ἰσχύει. Ἀπόδειξη εἶναι τό πῶς ἀξιολογεῖται στόν Ἰνδουϊσμό-Βουδδισμό μιά πράξη ἀγάπης καί φιλαλληλίας. Ἐάν γίνεται, λένε, μέ προσκόλληση (δηλ., θά λέγαμε ἁπλᾶ, μέ συναισθηματική συμμετοχή), τότε ἀξιολογεῖται ἀρνητικά, διότι αὐτός πού δρᾶ μέ προσκόλληση ‒εἴτε κάνει κάτι «καλό» (π.χ. μιά ἐλεημοσύνη) εἴτε κάνει κάτι «κακό» (π.χ. μιά ληστεία)‒ δέν βοηθεῖται νά βγεῖ ἀπό τόν κύκλο τῶν ἀτέλειωτων ἐπαναγεννήσεων (samsara), διότι συσσωρεύει ἀρνητικό κάρμα!

14. Ἡ σύγχυση πολλές φορές δέν εἶναι συγγνωστό, ἄς τό ποῦμε ἔτσι, ἁμάρτημα ἤ ἀδίκημα ‒γιά νά ἐκφρασθοῦμε νομικά. Πολλές φορές εἶναι σκόπιμη• ἐκ προθέσεως. Τότε μιλοῦμε ὄχι γιά σύγχυση ἀλλά γιά σκόπιμη παραπλάνηση, δηλαδή ἐν τέλει γιά μιά καθαρή ἀνεντιμότητα.

Πῶς ἀλλιῶς νά χαρακτηρίσει κανείς τόν ἰσχυρισμό νεοεποχιτῶν δασκάλων ὅτι καί ἡ Ἐκκλησία πίστευε στή μετενσάρκωσημέχρι τήν Ε΄ Οἰκουμενική Σύνοδο; Καί δέν μπαίνουν στόν κόπο νά ἀντικρούσουν τήν ἑξῆς κραυγαλέα ἀντίφαση, ὅτι δηλαδή ἡ πίστη στή μετενσάρ-κωση ἀνατρέπει τό θεμέλιο τῆς πίστεως τῆς Ἐκκλησίας, πού εἶναι ἡ πίστη στήν ἀνάσταση τοῦ Χριστοῦ πρῶτα καί τή δική μας κατόπιν.

Πῶς νά χαρακτηρίσει κάποιος, ἄν ὄχι ὡς βαριᾶς μορφῆς ἀνεντιμότητα, τήν χρήση ἀπό ὀργανώσεις τῆς Ν. Ἐ., ὀνομάτων ἁγίων τῆς Ἐκκλησίας μας στόν τίτλο τοῦ Συλλόγου τους; Χαρακτηριστικά εἶναι δύο παραδείγματα: α) Ἡ «Ἕνωση Ἐρευνητῶν Μεταφυσικῶν Φαινομέ-νων μέ Μέντιουμ “Ὁ Ἅγιος Νεκτάριος”» καί β) Ὁ «Σύλλογος Προσκυνητῶν Ἀκτίστου Φωτός “Ἅγιος Πατάπιος”», πίσω ἀπό τόν ὁποῖο εὑρίσκεται ἡ ἀποκρυφιστική ὀργάνωση «Ὀμακόειον», ἰδιαίτερα δραστήρια σέ διοργάνωση μαθημάτων καί ἐκδηλώσεων καί μέ πα-ραρτήματα σέ ἀρκετές πόλεις τῆς Ἑλλάδος. Οἱ δύο προαναφερθεῖσες ψευδεπίγραφες ὀργανώσεις καταχωρίζονται μέ ἀριθμούς 98 καί 354 ἀντίστοιχα στόν προαναφερθέντα κατά-λογο τῶν Ὁμάδων πού εἶναι σύμφωνα μέ τήν Ζ΄ (1995) «Πανορθόδοξη Συνδιάσκεψη Ἐντεταλμένων Ὀρθοδόξων Ἐκκλησιῶν καί Ἱερῶν Μητροπόλεων διά θέματα αἱρέσεων καί παραθρησκείας» ἀσυμβίβαστες μέ τήν Ὀρθόδοξη πίστη.

15. Θά ἀναφέρουμε μία ἀκόμη κραυγαλέα ἀνεντιμότητα, πού εἶναι ἡ χρήση τοῦ σταυροῦἀπό τή Σαηεντολογία.

Οἱ ἀνύποπτοι ἀποδέκτες τῆς προπαγάνδας, τῆς ὑπ' ἀριθμόν ἕνα σέ ἐπικινδυνότητα ὀργάνωσης παγκοσμίως, ἀγνοοῦν, φυσικά, ὅτι ὁ σταυρός τῆς Σαϊεντολογίας μέ τήν ὁριζόντια καί κάθετη κεραία καί μέ τίς ἀκτίνες πού ἐκπέμπει ὁ σταυρός (συνολικά, καθώς τέμνονται, ὀκτώ κομμάτια) δέν ἔχει καμμία ἀπολύτως σχέση μέ τόν σταυρό τοῦ Χριστοῦ ἀλλά εἶναι μία γραφική παράσταση, ἡ ὁποία συμβολίζει τά «ὀκτώ δυναμικά», πού πρέπει νά περάσει κά-ποιος γιά νά φθάσει στήν κατάσταση τοῦ καθαροῦ (Clear), στήν κατάσταση τοῦ «ἐνεργοῦ Θή-ταν» (Operating Tretan).

Ὁ κατάλογος αὐτός ὅρων, πού χρησιμοποιοῦνται μέ ἄλλη ἔννοια ἀπό τήν τρέχουσα, πού καταλαβαίνει ὁ μέσος πεπαιδευμένος πολίτης τῆς ἑλληνικῆς ἀλλά καί τῶν εὐρωπαϊκῶν κοινωνιῶν γενικότερα, θά μποροῦσε νά ἐπεκταθεῖ καί ἄλλο. Θά μπορούσαμε, παραδείγματος χάριν, νά δοῦμε πῶς νοηματοδοτοῦν νεοεποχίτικες ὀργανώσεις (σέκτες) ‒ἄν καί πολλές φο-ρές ἡ νοηματοδότηση διαφέρει ἀπό ὁμάδα σέ ὁμάδα‒ λέξεις ὅπως ἐλευθερία, κοινωνία, ὑπακοή κ. ἄ. Ἀναφέρω μόνον ἕνα χαρακτηριστικό παράδειγμα νοηματικῆς ἀντιστροφῆς. «Ἡ παλαιά σκέψη ἔλεγε “ἄθεος εἶναι αὐτός πού δέν πιστεύει στόν Θεό”. Ἡ νέα σκέψη λέγει “ἄθεος εἶναι αὐτός πού δέν πιστεύει στόν ἑαυτό του”» (αὐτός δηλ. πού δέν πιστεύει στόν θεϊκό Ἑαυτό του, δηλ. δέν πιστεύει ὅτι εἶναι Θεός).

Ὑπάρχουν ὅμως καί λέξεις τίς ὁποῖες ἡ Ν. Ἐ., δέν ἀντιστρέφει. Ἁπλῶς τίς ἀπαξιώνει, διότι ἀνήκουν, ὅπως λέγει στήν «παλαιά σκέψη». Τέτοιες εἶναι π.χ. οἱ λέξεις μετάνοια, ἀποστροφή τῆς ἁμαρτίας κ.ο.κ.

Στόχος τῆς Ν. Ἐ. ‒ὅπως μᾶς ἐτόνιζε ὁ μακαριστός π. Ἀντώνιος Ἀλεβιζόπουλος, γραμματεύς τῆς Συνοδικῆς Ἐπιτροπῆς ἐπί τῶν αἱρέσεων ἀπό τό 1976 μέχρι τήν κοίμησή του, τό 1996, καί ὁ πιό εἰδικός στά θέματα τῶν συγχρόνων αἱρέσεων στόν εὐρύτερο Ὀρθόδοξο χῶρο, μέ πλη-θώρα βιβλίων πού συνέγραψε καί μέ τεράστιο ἔργο βοήθειας σέ θύματα αἱρέσεων‒ στόχος τῆς Ν. Ἐ. δέν εἶναι νά ἀδειάσουν οἱ Ἐκκλησίες ἀλλά νά γεμίσουν μέ ἀνθρώπους πού θά ἔχουν ἀλλοιωμένο φρόνημα. Στόχος εἶναι ἡ ἀλλοίωση τοῦ φρονήματος καί ἡ καλλιέργεια τοῦ συγκρητισμοῦ. Τό χτύπημα κάθε διεκδίκησης Ἀλήθειας καί ἀποκλειστικότητος. Μόνο πού αὐτή ἡ νεοεποχίτικη ἀξίωση ἀναγορεύεται σέ ἀπόλυτη Ἀλήθεια καί γίνεται μή ἀνεκτική ἀπέναντι στό διαφορετικό. Γίνεται δηλαδή αὐτό ἀκριβῶς πού κατηγορεῖ ὅτι εἶναι ὅσοι τῆς ἀσκοῦν κριτική!

Ποιά εἶναι τώρα τά δικά μας ὅπλα ἀπέναντι στό χταπόδι τῆς Ν. Ἐ.; Ἐδῶ θά καταγράψουμε ἁπλῶς τηλεγραφικά μερικές σκέψεις.

Τά ὅπλα μας, λοιπόν, εἶναι τά πραγματικά ὅπλα τοῦ φωτός, δηλαδή ἡ παντοδύναμη Ἀλήθεια, δηλαδή σέ τελική ἀνάλυση ὁ ἴδιος ὁ Χριστός, διότι ὁ Χριστός εἶναι ἡ Ἀλήθεια μέ Α κεφαλαῖο.

Ἐργαλεῖα μας σ' αὐτόν τόν ἀγῶνα εἶναι ἡ ὁριοθέτηση τῆς πίστεως, ἡ ὁποία θά γίνει μέ τή σωστή κατήχηση καί ἡ ἐμβάθυνση στήν πίστη μας διά τῆς βιώσεώς της.

 

[1]http://esvterismos.pblogs.gr/tags/uncategorized.html

[2]Οἱ ὑπογραμμίσεις, δικές μας.

[3] Pardma Sabhava, Ἡ Θιβετιανή Βίβλος τῶν νεκρῶν, μέ σχόλια Εὐστ. Λιακόπουλου, ἐκδ. Ἔσοπτρον, σσ. 264-265.

Πηγή